Virginia Woolf, Όταν η τρέλα συναντά τη δημιουργία

'Μια γυναίκα πρέπει να 'χει λεφτά και δικό της δωμάτιο αν είναι να γράψει μυθοπλασία'

ΣΥΝΤΟΜΗ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ

Η Virginia Woolf (γεννημένη ως Adeline Virginia Stephen) ήταν Αγγλίδα μυθιστοριογράφος και δοκιμιογράφος και θεωρείται ως μια από τις πρώτες μοντέρνες λογοτεχνικές φιγούρες του 20ου αιώνα.

Γεννημένη στο Λονδίνο στις 25 Ιανουαρίου 1882 με γονείς τον Sir Leslie Stephen και την Julia Prinsep Stephen εκπαιδεύτηκε από τους γονείς της στο γραμματιζούμενο και ανώτερης κοινωνικής τάξης σπιτικό τους στο Kensington. Οι γονείς της Virginia είχαν προηγουμένως ξαναπαντρευτεί και οι σύζυγοί τους είχαν πεθάνει. Συνεπώς, το σπιτικό τους περιελάμβανε τα παιδιά από τρεις γάμους: τα παιδιά της Julia από τον πρώτο της σύζυγο, George, Stella και Gerald Duckworth. Την Laura Makepeace Stephen, κόρη του Leslie και τα παιδιά του Leslie και της Julia, Vanessa, Thoby, Virginia και Adrian Stephen.

Η Woolf μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον γεμάτο με τις επιρροές της Βικτωριανής λογοτεχνικής κοινωνίας. Σύμφωνα με την αυτοβιογραφία της οι πιο έντονες παιδικές αναμνήσεις ωστόσο, δεν ήταν από το Λονδίνο αλλά από το St. Ives στο Cornwall, όπου η οικογένεια περνούσε κάθε καλοκαίρι μέχρι το 1895. Έμεναν στο σπίτι τους, το οποίο ονομαζόταν Talland House και είχε ως θέα τον κόλπο του Porthminster. Αναμνήσεις από τις οικογενειακές διακοπές και τις εντυπώσεις απ’ το γενικότερο τοπίο σκιαγραφούνται στο μυθιστόρημα που έγραψε αργότερα με τίτλο ‘To the lighthouse’.

Ο ξαφνικός θάνατος της μητέρας της το 1895, όταν ήταν 13 χρονών, και αυτός της ετεροθαλής αδελφής της Stella δύο χρόνια αργότερα, οδήγησαν στους πρώτους από τους πιο σοβαρούς νευρικούς κλονισμούς της. Ο θάνατος του πατέρα της το 1904 προκάλεσε την πιο ανησυχητική κατάρρευσή της και κλείστηκε για λίγο καιρό σε ίδρυμα. Μετά το θάνατό του, η ίδια, η Vanessa και ο Adrian πούλησαν το σπίτι τους (22 Hyde Park Gate) και αγόρασαν ένα άλλο στο Bloomsbury.
Ακολούθησαν σπουδές στο King`s College London, όπου η Woolf γνώρισε τους Lytton Strachey, Clive Bell, Saxon Sydney-Turner, Duncan Grant και Leonard Woolf και μαζί σχημάτησαν τον πυρήνα ενός κύκλου από διανοούμενους, γνωστού ως Bloomsbury Group.

H Virginia παντρεύτηκε τον συγγραφέα Leonard Woolf το 1912 αναφέροντάς τον ως ‘απένταρο Εβραίο’ κατά τη διάρκεια του αρραβώνα τους. Το ζευγάρι μοιραζόταν ένα πολύ στενό δέσιμο και το 1937 η Woolf έγραψε στο ημερολόγιό της: ‘Το να κάνεις έρωτα- ύστερα από 25 χρόνια δεν μπορεί να μην επιτευχθεί από την μη γοητευτική μου όψη.. είναι απέραντη ευχαρίστηση να είσαι ποθητή, μια ευχαρίστηση που ποτέ δεν είχα νιώσει.’
Συνεργάστηκαν επίσης και επαγγελματικά, ιδρύοντας το 1917 την Hogarth Press, με την οποία έκδοσαν ακολούθως τα περισσότερα απ’ τα έργα της Woolf.

Η ηθική του Bloomsbury αποθάρρυνε την σεξουαλική αποκλειστικότητα, και το 1922 η Woolf γνώρισε την Vita Sackville-West. Μετά από μια δοκιμαστική αρχή, ξεκίνησαν μία σχέση η οποία κράτησε μέχρι σχεδόν και το τέλος των 20s. Το 1928, η Woolf παρουσίασε την Sackville-West με το 'Orlando', μία φανταστική βιογραφία στην οποία η ζωή του επώνυμου ήρωα διαρκεί 3 αιώνες. Έχει χαρακτηριστεί ως ‘το πιο μακρύ και πιο γοητευτικό ερωτικό γράμμα στη λογοτεχνία’. Μετά το τέλος της σχέσης τους, οι δύο γυναίκες παρέμειναν φίλες μέχρι και τον θάνατο της Woolf.

ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

Όλη τη ζωή της, η Woolf βασανιζόταν από απότομες αλλαγές στη διάθεσή της. Υπέφερε από διπολική συναισθηματική νόσο και είχε μακρύ ιστορικό στην οικογένειά της από συναισθηματικές παθήσεις τόσο από την μεριά του πατέρα της όσο και από την μεριά της μητέρας της.
Η ίδια γινόταν ολικά μη παραγωγική όταν δεν ήταν καλά, αν και είχε πειστεί ότι οι ιδέες για τα περισσότερα απ’ τα βιβλία της, κάποια γραμμένα αρκετά χρόνια αργότερα, της ήρθαν κατά τη διάρκεια μιας παρατεταμένης μανιακής αρρώστιας. Είναι πολύ πιθανό ότι τα καλύτερα χρόνια της παραγωγικότητάς της ακολούθησαν μετά από τις πιο σοβαρές και παρακινδυνευμένες καταρρεύσεις από το 1912 μέχρι το 1915.

Τον Ιανουάριο του 1924 η Woolf έγραφε στο ημερολόγιό της στο Hogarth House σε ένα δικό της δωμάτιο. Εκείνη κι ο άντρας της ετοιμάζονταν να μετακομίσουν στην Tavistock Square κι αυτή θυμάται όλα όσα συνέβησαν σε αυτό το δωμάτιο. Τελειώνοντας γράφει: ‘Είχα κάποια πολύ περίεργα οράματα σ’ αυτό το δωμάτιο, ξαπλωμένη στο κρεβάτι, τρελή, βλέποντας το φως του ήλιου να τρέμει σαν χρυσό νερό στον τοίχο.Έχω ακούσει τις φωνές των νεκρών εδώ. Κι ένιωσα ακραία ευτυχισμένη’.
Τα συμπτώματα της κατάστασης όπου η μανία βρίσκεται σε σοβαρή έξαρση είναι περιπλοκή της διάθεσης, πίεση λόγου και καταιγισμός από ιδέες. Στη συνέχεια παρατηρείται έλλειψη της διορατικότητας με τον ασθενή να είναι πεπεισμένος ότι δεν είναι άρρωστος, ότι αυτός πρέπει να κατηγορείται για την κατάστασή του και ότι δεν μπορεί να βοηθηθεί από την οικογένειά του ή τους γιατρούς. Πριν την αυτοκτονία της, αυτά τα συμπτώματα ξαναγύρισαν με την πεποίθηση ότι το τελευταίο της μυθιστόρημα ήταν ανάξιο, μια άποψη που δεν είχε όταν το ολοκλήρωσε.
Ο Leonard γράφοντας για την προσβολή της το 1915, λέει: ‘Μιλούσε σχεδόν χωρίς σταματημό για 2 ή 3 μέρες, χωρίς να προσέχει κανέναν μέσα στο δωμάτιο ή οτιδήποτε της έλεγαν. Για μία μέρα περίπου ό,τι έλεγε ήταν κατανοητό, οι προτάσεις σήμαιναν κάτι. Τότε βαθμιαία όλα έγιναν εντελώς ακατανόητα, ένα απόλυτο ανακάτεμα από αποσυνδεμένες λέξεις’.

Αυτές οι προσβολές ξεκίνησαν από πολύ νωρίς, όταν ήταν μόνο δεκατριών χρονών. Είχε κι άλλες στην ηλικία των δεκαπέντε, εικοσιδύο, εικοσιτεσσάρων, εικοσιοκτώ και τριάντα. Στην ηλικία των τριανταενός είχε μια σοβαρή η οποία κράτησε εννέα μήνες κι έκανε απόπειρα αυτοκτονίας. Το 1915, σε ηλικία τριαντατριών, μια παρόμοια σοβαρή προσβολή κράτησε εννέα μήνες. Ήπιες και πιο απειλητικές προσβολές στιγμάτισαν το υπόλοιπο της ζωής της.

Ο πρώτος της νευρικός κλονισμός, που κράτησε έξι μήνες, ήταν το 1895, όταν ήταν δεκατριών χρονών. Η μητέρα της είχε πεθάνει στις 5 Μαίου. Μεταξύ του 1895 και 1897 έχασε την επιθυμία να γράφει, αλλά διάβαζε πυρετωδώς. Πέρασε μια περίοδο παθολογικής αυτοκριτικής, κατηγορούσε τον εαυτό της που ήταν ματαιόδοξη και εγωίστρια, τον σύγκρινε δυσμενώς ως προς τη Vanessa και ήταν οξύθυμη.

Με τον θάνατο του πατέρα της- ήταν εικοσιδύο-ένιωσε θλίψη και ενοχή ταυτόχρονα. Έξι μέρες μετά τον θάνατό του, έγραψε σε ένα γράμμα της: ‘Το πιο φοβερό πράγμα είναι ότι ποτέ δεν έκανα αρκετά γι’ αυτόν όλα αυτά τα χρόνια. Ήταν πολύ μόνος συχνά και ποτέ δεν τον βοήθησα όπως έπρεπε να είχα κάνει. Αυτό είναι το χειρότερο τώρα’. Εκείνο το καλοκαίρι η αρρώστια την ταλάνιζε. Ήταν δύσπιστη ως προς την αδερφή της Vanessa και η οδύνη της έγινε ξέφρενη. Άκουγε φωνές που την ωθούσαν σε πράξεις τρέλας. Πίστευε ότι προέρχονταν απ’ την υπερκατανάλωση φαγητού και ότι έπρεπε να πεθάνει της πείνας. Η Violet Dickinson την πήρε στο σπίτι της στο Burnham Wood, όπου πήδηξε από ένα παράθυρο, αλλά δεν τραυματίστηκε σοβαρά.

Ανακάμπτει τον Σεπτέμβριο του 1904 με προοπτικές να συγγράψει ένα καινούριο βιβλίο και τον Οκτώβριο πηγαίνει να μείνει με τη θεία της στο Cambridge. Βοηθάει τον βιογράφο του πατέρα της να συλλέξει τα χαρτιά του για να τα χρησιμοποιήσει. Μέχρι το τέλος του χρόνου, πίσω στο Λονδίνο, ξεκίνησε να διδάσκει Αγγλικά και Ιστορία στο Morley College και να γράφει άρθρα. Το πρώτο της δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο του 1904 και αρκετά ακόμη στις αρχές του 1905.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ

Η Woolf ξεκίνησε να γράφει επαγγελματικά το 1905. Το πρώτο της μυθιστόρημα, 'The voyage out', εκδόθηκε το 1915. Συνέχισε να εκδίδει μυθιστορήματα και δοκίμια ως δημόσια διανοούμενη. Θεωρείται ως μία από τις πιο σπουδαίες μυθιστοριογράφους του 20ου αιώνα και μία απ’ τις πρώτιστες Μοντερνίστριες. Είναι μία από τις πιο διακεκριμένες καινοτόμους στην Αγγλική γλώσσα. Στα έργα της πειραματίστηκε με τη χειμαρρώδη συνείδηση και τα θεμελιώδη ψυχολογικά αλλά και συναισθηματικά κίνητρα των χαρακτήρων.

Η φήμη της εξασθένησε απότομα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά η υπεροχή της ξαναεδραιώθηκε με την ανέγερση της Φεμινιστικής κριτικής στα 1970s. Το έργο της δέχθηκε κριτικές ότι συνοψίζει τον περιορισμένο κόσμο της ανώτερης κοινωνικά βαθμίδας. Επίσης, κατηγορήθηκε από μερικούς για Αντισημιτισμό, παρ’όλο που παντρεύτηκε Εβραίο.

Τα μυθιστορήματά της είναι πολύ πειραματικά. Μια εξιστόρηση, συχνά αδιατάρακτη και κοινότοπη μεταστρέφει και κάποιες φορές, σχεδόν διαλύει τη δεκτική συνείδηση του χαρακτήρα. Η ένταση του ποιητικού οράματός της αναδεικνύει τα συνηθισμένα, κάποιες φορές τετριμμένα περιβάλλοντα των περισσότερων μυθιστορημάτων της.

ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ

Υπάρχουν πολλές περιγραφές για την προσωπικότητά της. Ήταν ένα μείγμα ντροπαλότητας και ζωηρότητας. ‘Ήταν ντροπαλή και δειλή, συχνά σιωπηλή, ή αν είχε διάθεση να μιλήσει, θα βουτούσε μες στη φαντασία και την αφροσύνη, τρομάζοντας τους αθώους και μη προετοιμασμένους’, (Angelica Garnett). 'Ήταν απέραντα γενναιόδωρη. Μακριά από την κοινωνική της ζωή, ήταν εργασιομανής όπως ο πατέρας της. Ο Leonard είχε πει ότι από τις 16 ώρες που η Virginia ήταν ξύπνια, δούλευε 15 ώρες με τον ένα ή τον άλλον τρόπο’, (John Lehmann).
Άλλοι συγγραφείς επεξεργάστηκαν την πιο εξωστρεφή πλευρά του χαρακτήρα της. Η Elizabeth Bowen σημείωσε ότι ‘η δύναμή της στο να προκαλεί χαρά ήταν ασυνήθιστη. Και το γέλιο της ήταν μαγευτικό. Ήταν ένα εξωφρενικό γέλιο, σχεδόν γέλιο παιδιού. Ήταν άτακτη, δαιμονική. Προσωρινά μοχθηρή, παρά καθαρά σκληρή’.

Ο Lehmann τα επιβεβαιώνει όλα αυτά: 'Η συνομιλία της ήταν ένα λαμπρό μείγμα αναπόλησης, κουτσομπολιού, υπερβολικά ευφάνταστου συλλογισμού και σοβαρής κριτικής συζήτησης για βιβλία και εικόνες. Της άρεσε να πειράζει…έδινε την εντύπωση ενός νευρικού ενθουσιασμού, ενός πνεύματος σε ένταση που ήταν αδύνατο να διατηρηθεί χωρίς να καταρρεύσει… Λάτρευε τα αστεία, τα έκανε και η ίδια χωρίς ευπρέπεια και γελούσε σε αυτά των άλλων’.
Αυτή η αίσθηση διασκέδασης φαινόταν καθαρά και στις επαφές της με τα παιδιά. Τα αγαπούσε πολύ και εκείνα χαίρονταν με την παρέα της.

Κοινωνικά ήταν μια ομιλητική, φοβερά έξυπνη, πνευματώδης και χιουμοριστική γυναίκα. Ακόμα και μόνη της μιλούσε. Όταν η νέα οικιακή βοηθός τους έφτασε το 1934, έμεινε έκπληκτη: ‘Τα πατώματα του σπιτιού ήταν πολύ λεπτά, το μπάνιο ήταν ακριβώς πάνω απ’ την κουζίνα και όταν η κ. Woolf έκανε το μπάνιο της πριν το πρωινό την άκουγα να μιλάει στον εαυτό της. Μιλούσε συνέχεια και συνέχεια, κάνοντας ερωτήσεις και δίνοντας η ίδια απαντήσεις. Νόμιζα ότι πρέπει να ήταν δύο ή τρεις άνθρωποι εκεί πάνω μαζί της.. Με τρόμαζε αυτό τα πρωινά για κάποιο καιρό’. Στις παρέες ήταν ντροπαλή στην αρχή και άνετη με τους ξένους και με αυτούς που ξεπερνούσαν τον κύκλο της και την κοινωνική της τάξη, ζεστή και τρυφερή με τα παιδιά και τους οικείους της. Στις στιγμές που παρασυρόταν από τη φαντασία της είχε δυσκολία στο να προβάλλει τον εαυτό της στη δουλειά, τις ζωές και τα συναισθήματα των άλλων. Ήταν χαρακτηριστικό ότι ρωτούσε όποιον κι αν γνώριζε για τις λεπτομέρειες της ζωής του.

Η αγάπη της για τη φαντασία την οδηγούσε στο να πειράζει τους άλλους. Εάν κάποιος της έκανε μια ανιαρή αφήγηση για μια εκδρομή στο εξωτερικό, θα εφεύρισκε διάφορες περιπέτειες που μπορεί να είχε και θα το έκανε όλο και πιο παράδοξο και απίθανο όσο το προχωρούσε.
Οι φίλοι της δεν είχαν δει παρά ελάχιστα δείγματα της καταθλιπτικής πλευράς της φύσης της, πιθανόν γιατί ο Leonard ήταν πάντα έτοιμος για προειδοποιητικά σημάδια και επέμενε ότι έπρεπε ν’ αποσυρθεί απ’ την κοινωνική ζωή αμέσως μόλις εμφανίζονταν.
Δεν υπάρχει τίποτα στις περιγραφές των φίλων της που να υποδηλώνει κάποια ιδιορρυθμία της ή κάποιο φραγμό στην επικοινωνία. Υπήρχαν στιγμές που μπορεί να ήταν αγενής ή και σνομπ, αλλά ποτέ δεν αντιμετώπισε την παραμικρότερη δυσκολία στην επικοινωνία- το αντίθετο. Οι φίλοι απολάμβαναν την συζήτηση μαζί της και πολλοί τη θεωρούσαν την πιο ευφυή συζητήτρια ενός υψηλού σε άρθρωση κύκλου. Φίλοι τέτοιων ανθρώπων που πάσχουν από μανιοκαταθλιπτική ψύχωση, λένε χαρακτηριστικά πως όταν είναι καλά είναι οι τελευταίοι άνθρωποι που θα μπορούσαν να πιστέψουν ότι είναι επιρρεπείς στην κατάθλιψη.
Εκδηλωτική, αρχομανής στα αστεία και στα πειράγματα και υπερομιλητική. Στα χρόνια από το 1915 μέχρι τον θάνατό της αυτή είναι η προσωπικότητα που οι φίλοι της είδαν και θυμούνται.

ΣΕΞ

Η Virginia κακοποιήθηκε σεξουαλικά ως παιδί. Το φανέρωσε στην οικογένειά της, το έγραψε στα γράμματα και στα ημερολόγιά της και οι αδερφές της-επίσης κακοποιημένες- το επιβεβαίωσαν. Το αν αυτές οι πρώιμες εμπειρίες είχαν κάποια σχέση με τη μετέπειτα αρρώστια της είναι υπό αμφισβήτηση, είχαν όμως αναμφισβήτητες επιπτώσεις στην σεξουαλικότητά της ως ενήλικη, στο ψυχολογικό προφίλ και στο γράψιμό της. Υπεύθυνοι για την κακοποίηση ήταν οι θετοί αδερφοί της George και Gerald Duckworth. O George την κακοποιούσε γύρω στα 9 με 10 χρόνια μέχρι το 1904, απ’ την ηλικία των 12 μέχρι των 21. Η ίδια είπε αργότερα πως ο George κατέστρεψε τη ζωή της πριν ξεκινήσει και πως δεν είχε καμία ευχαρίστηση για το σώμα της.

Μετά το θάνατο της μητέρας τους, ο George παρηγορούσε τις αδερφές του, περνούσε χρόνο μαζί τους και τις χάιδευε και δημόσια και στο δωμάτιο τους. Η Vanessa και η Virginia ήταν σκληρές στα σχόλιά τους για αυτόν για το υπόλοιπο της ζωής του. Εξουσίαζε τις ζωές τους για χρόνια.
Τα σεξουαλικά της συναισθήματα επηρεάστηκαν για το υπόλοιπο της ζωής της, όπως διαφαίνονται μέσα από τον αρραβώνα και το γάμο της. Όταν έγραψε για να δεχτεί την πρόταση γάμου που της έκανε ο Leonard, του είπε ξάστερα ότι δεν είχε σεξουαλικά αισθήματα για εκείνον. ‘…Είναι η σεξουαλική πλευρά αυτή που μπαίνει ανάμεσά μας; Όπως σου είπα ωμά, δεν νιώθω καθόλου φυσική έλξη για σένα. Υπάρχουν στιγμές που δεν νιώθω τίποτα περισσότερο από μία πέτρα. Και παρόλο το ότι νοιάζεσαι για μένα με κατακλύζει, με υπερβαίνει…’.

Η ίδια είχε δηλώσει πως δεν γοητεύεται από τη σεξουαλική πράξη. Παρ’ όλες τις σεξουαλικές δυσκολίες τους, είχαν ευτυχισμένο γάμο, όπως επανειλλημένως δήλωναν και οι δύο.
Για τη γενιά της, ήταν αξιοσημείωτα απελευθερωμένη σε σεξουαλικά θέματα. Πήγαινε για μπάνιο γυμνή με τον Rupert Brooke, τύπωνε αισχρό υλικό για τον Lytton Strachey και έγραφε στην αδερφή της για τα υγρά όνειρα του Leonard χωρίς περιορισμό. Και παρ’όλα αυτά γράφει αργότερα ‘…μα ήμουν πάντα σεξουαλικά δειλή, ο φόβος μου για την αληθινή ζωή πάντα με κρατούσε σε μοναστήρι’.
Τρεις περιοχές της ζωής της είναι σχετικές με την σεξουαλική της ζωή: οι παιδικές σεξουαλικές της εμπειρίες, η μανιοκαταθλιπτική της αρρώστια και η προσωπικότητά της. Μοιάζει πιθανό ότι ήταν σεξουαλικά ψυχρή στην πράξη, αλλά απελευθερωμένη στη θεωρία και πνευματικά. Στις στιγμές που ήταν περιχαρής, χυδαία ή γλυκιά, πιθανόν ήταν περισσότερο αποκληρωμένη στη συνομιλία, αλλά η αρρώστια δε φαίνεται να είχε αυξήσει τη σεξουαλική της επιθυμία.

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ

Στις 28 Μαρτίου 1941, σε ηλικία 59 χρονών έπνιξε τον εαυτό της στο ποτάμι Ouse, κοντά στο σπίτι της. Δύο σημειώματα βρέθηκαν και δόθησαν στην αδερφή της και στο Leonard. Σε αυτόν έγραψε:

'Αγαπημένε μου,
Είμαι σίγουρη ότι ξανατρελαίνομαι. Νιώθω πως δεν μπορούμε να ξαναζήσουμε μια από εκείνες τις απαίσιες στιγμές. Και δεν θα ξαναεπανέλθω αυτή τη φορά. Έχω αρχίσει ν’ ακούω φωνές και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Γι’ αυτό κάνω αυτό που πιστεύω πως είναι το καλύτερο. Μου έχεις δώσει την πιο υπέροχα πιθανή ευτυχία. Έχεις υπάρξει με κάθε τρόπο όλα όσα μπορεί κάποιος να υπάρξει. Δεν πιστεύω δύο άνθρωποι να μπορούσαν να είναι πιο ευτυχισμένοι, μέχρι που αυτή η τρομερή αρρώστια ήρθε. Δεν μπορώ να πολεμήσω άλλο. Ξέρω ότι καταστρέφω τη ζωή σου, ότι χωρίς εμένα θα μπορούσες να δουλέψεις. Και θα το κάνεις, το ξέρω. Βλέπεις, δεν μπορώ ούτε καν αυτό να γράψω σωστά. Δεν μπορώ να διαβάσω. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι χρωστάω όλη την ευτυχία της ζωής μου σε σένα. Έχεις υπάρξει ολότελα υπομονετικός μαζί μου και απίστευτα καλός. Θέλω να πω πως- όλοι το ξέρουν- αν μπορούσε κάποιος να με έχει σώσει, αυτός θα ήσουν εσύ. Έχω χάσει τα πάντα, εκτός απ’ τη βεβαιότητα της καλοσύνης σου. Δεν μπορώ να συνεχίσω να καταστρέφω τη ζωή σου άλλο πια. Δεν πιστεύω δύο άνθρωποι να μπορούσαν να είναι πιο ευτυχισμένοι απ’ όσο υπήρξαμε εμείς’.

Μετά από αυτό, έφυγε απ’ το σπίτι της στις 11:30 το πρωί παίρνοντας το μπαστούνι της, έφτασε στο ποτάμι όπου κι έβαλε μία μεγάλη πέτρα στην τσέπη του παλτού της. Το σώμα της ανακαλύφθηκε στις 18 Απριλίου, θάφτηκε ιδιωτικά στο Brighton την 21η Απριλίου και οι στάχτες της σκορπίστηκαν κάτω από ένα ζευγάρι φτέλιες στο Monk’s House.

Στο ημερολόγιό της στις 8 Μαρτίου είχε γράψει: ‘Σημειώνω μία πρόταση του Henry James:

'Παρατήρησε αέναως. Παρατήρησε τον ερχομό της ηλικίας. Παρατήρησε την απληστία. Παρατήρησε την δική μου απελπισία. Απ’ αυτό σημαίνει ότι γίνεται χρήσιμο…’.